Давлат харидларида биринчи лотни қандай ютиш мумкин: янги бошловчи учун режа

Биринчи лотдан олдин: нима тайёр бўлиши керак

1. ЭРИ калити. Электрон давлат харидларида фақат электрон рақамли имзо билан иштирок этилади, шартнома ҳам ЭРИ билан тузилади (ВМҚ № 276, 9-банд). Калитни олиш ва созлаш — ЭРИ ва E-imzo қўлланмасида.
2. Платформада кабинет. UZEX’да юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркор (ЯТТ) id.uzex.uz сайтида ЭРИ билан рўйхатдан ўтади: МФО, СТИР, ҳисобварақ, раҳбар ва манзил киритилади. xarid.uzex.uz сайтига ҳам ўша аккаунт орқали кирасиз.
3. Ҳисобварақда пул. Ҳисоб-китоб-клиринг палатасидаги (ҲККП) шахсий ҳисобварағингизга воситачилик йиғими ва закалатга етадиган аванс тўловини ўтказганингиздан кейингина қатнаша оласиз (ВМҚ № 276, 8, 11-бандлар). Дўконда закалат — 3% (14-банд). Ҳисоб-китоб мисоли — закалат ҳақидаги қўлланмада.
4. Қарз ва реестр. Иштирокчида солиқлар ва йиғимлар бўйича муддати ўтган қарз, бажарилмаган суд қарорлари, тўловга қобилиятсизлик тартиб-таомили бўлмаслиги ва у Инсофсиз ижрочиларнинг ягона реестрида қайд этилмаган бўлиши керак (ЎРҚ-684, 36-модда). Тизим бу маълумотларни Солиқ қўмитаси ва бошқа идоралар базаларидан олади (ВМҚ № 276, 19-банд), солиқ қарзи эса четлатишга асос бўлади (ЎРҚ-684, 42-модда). Ариза олдидан солиқ кабинетингизни текширинг ва бир неча минг сўмлик қарзни ҳам тўлаб қўйинг.
5. Бенефициар. Иштирокчи асосий бенефициар мулкдор ҳақидаги маълумотларни ошкор этиши шарт (ЎРҚ-684, 23-модда, 3-қисм).
6. Дўкон учун — ўз офертангиз. Нарх сўрови танланган оферта эгасига ва дўконда ўхшаш товар таклиф қилаётган барча иштирокчиларга юборилади (ЎРҚ-684, 51-модда, 2-қисм). Офертангиз бўлмаса, нарх сўрови сизга келмайди — офертани олдиндан, ўша классификатор коди бўйича жойланг.

Қаердан бошлаш: электрон дўкон ёки танлаш

Янги бошловчи учун икки йўл қулай: UZEX электрон дўкони ва энг яхши таклифларни танлаш. Тендер эса катта харидлар учун: битта шартнома суммаси 25 000 БҲМ дан (≈ 11 млрд сўм), бюджет буюртмачисида эса 6 000 БҲМ дан (≈ 2,64 млрд сўм) ошганда; БҲМ 440 000 сўм деб ҳисобланган. Тендерда талаблар ҳам, закалат ҳам (5% гача) каттароқ — биринчи лот учун одатда оғир.

ПФ-259 Фармонига кўра 01.01.2026 дан дўкондаги оферта 60 кун амал қилади; қонун матнида ҳозирча 15 иш куни (ПФ-259, 8-банд «г»). Муҳим нозик жой: шартнома буюртмачи танлаган оферта шартлари ва энг паст нарх бўйича тузилади (ЎРҚ-684, 51-модда, 9-қисм). Бегона оферта бўйича ютсангиз, унинг етказиб бериш муддати энди сизнинг муддатингиз бўлади. Дўконда ишлаш тартиби — UZEX электрон дўкони қўлланмасида.

Биринчи лотни қандай танлаш

Биринчи лотдан мақсад — фойда эмас, бажарилган биринчи шартнома. Мос лот белгилари:

• Суммаси кичик. Хато қилсангиз, йўқотиш ҳам кичик бўлади, закалат ҳам кам музлайди.
• Бажариш муддати сиз учун реал. Товарни қаердан олишингиз, қандай етказишингиз ва ҳужжатлаштиришингизни кунма-кун ҳисобланг. 1–2 кунлик муддат — тузоқ белгиси, бу ҳақда дўкон тузоқлари қўлланмасида.
• Тузоқ белгилари йўқ: лотдан бир неча соат олдин яратилган оферта, битта оферта бўйича кўп бир хил сўровлар, бегона дастурий маҳсулот. Булар — фактлар, хулосани ўзингиз чиқарасиз.
• Закалат кичик ёки умуман йўқ.
• Тажриба талаб қилинмайди. Қўшимча талаблар эълоннинг ўзида кўрсатилади (ЎРҚ-684, 37-модда, 3-қисм) — ҳужжатларни ўқинг.
• Қабул тугашига вақт етарли — ҳужжат тайёрлаш ва буюртмачига савол бериш учун.

TenderMax ҳар бир лотга янги бошловчи учун имконият баҳосини беради — 0 дан 100 гача, сабаблари билан: тажриба талаб қилинса, баҳо пасаяди; закалат бўлмаса, кўтарилади; муддат 1–2 кун бўлса, 12 дан ошмайди. Бу — TenderMax баҳоси: қонун нормаси ҳам, ғалаба кафолати ҳам эмас. Баҳоси 65 ва ундан юқори бўлган, тузоқ белгиси йўқ лотларни «Янги бошловчига мос» фильтри кўрсатади.

Ўзингиз яхши биладиган соҳадан бошлаш мумкин: товарни қаердан олиш ва таннархи сизга олдиндан маълум бўлади. Мос лотни қўлдан бой бермаслик учун Telegram ботда соҳа, ҳудуд ва лот суммаси бўйича обуна бўлинг.

Нархни қандай ҳисоблаш

Нарх рақобатчининг нархидан эмас, таннархдан бошланади. Ҳисобга олинг:

1. Товар ёки хизмат таннархи.
2. Буюртмачи манзилигача етказиб бериш, юклаш ва тушириш.
3. Солиқлар — солиқ режимингизга қараб; бухгалтерингиз билан аниқланг.
4. Биржа йиғими — амалда битим суммасининг 0,15%; 01.10.2026 дан кейинги ставкани платформада текширинг.
5. Закалат — харажат эмас, лекин пул натижагача, ютсангиз эса шартнома тузилгунча ёки бажарилгунча банд туради.
6. Тўловгача бўлган вақт: дўконда пул етказиб бериш ва қабулдан кейин келади, бу давр учун айланма маблағ керак.

Нархни қанчалик тушириш мумкин

Дўконда танланган оферта нархидан (аукционда — бошланғич нархдан) 20% ва ундан кўп туширсангиз, фарқ миқдорида қўшимча закалат киритасиз (оферта суммасига қараб юқори чегараси — 100 ёки 1 000 БҲМ), акс ҳолда таклиф автоматик рад этилади (ВМҚ № 276, 43, 54-бандлар). Қонун «сунъий тарзда пасайтирилган нархлар» билан таклиф бериб, кейин шартномани имзолаш ёки бажаришдан бош тортишни тақиқлайди (ЎРҚ-684, 46-модда).

ПФ-259 Фармонига кўра 01.03.2026 дан махсус ахборот портали ўртача бозор нархини сунъий интеллект ёрдамида ҳисоблайди. Бошланғич нарх ёки шартнома баҳоси ўртачадан сезиларли фарқ қилса, харид юқори хавф-хатар сифатида биринчи навбатда текширилади (ПФ-259, 3-банд; 4-банд «а»). Бу буюртмачини текширишга асос, таклифингизни рад этишга эмас. Лекин таннархдан паст нарх — тўғридан-тўғри зарар.

Аризани топшириш: янги бошловчилар қиладиган хатолар

• Техник топшириқни охиригача ўқимаслик. Миқдор, етказиб бериш жойи, муддат, сертификатлар — ҳаммаси техник топшириқда.
• Саволни кеч бериш. Тушунарсиз жойни очиқ электрон чат орқали сўранг: буюртмачи икки иш куни ичида жавоб беради (ЎРҚ-684, 41-модда; ВМҚ № 276, 87, 141-бандлар). Тендерда сўровни қабул тугашидан камида икки иш куни олдин юборинг — шунда жавоб бериш мажбурий (ЎРҚ-684, 67-модда, 7-қисм). Ғолиб аниқлангунча буюртмачи билан бошқа музокаралар тақиқланган (ЎРҚ-684, 40-модда).
• Бўш мажбурий майдон, илова қилинмаган файл, бошланғич нархдан юқори нарх. Бундай таклифни тизим сабабини кўрсатиб автоматик рад этади (ЎРҚ-684, 61-модда, 2-қисм; 69-модда, 4-қисм).
• Таклиф тили. Таклиф давлат тилида, зарур бўлса бошқа тилларда ҳам тайёрланади (ЎРҚ-684, 59-модда, 2-қисм).
• Охирги соатда топшириш. ЭРИ пароли, интернет ёки катта файл панд бериши мумкин. Қабул тугагунча таклифни ўзгартириш ёки чақириб олиш мумкин (ЎРҚ-684, 60-модда), шунинг учун эрта топшириб, кейин текшириш хавфсизроқ.
• Аффилланган компания билан битта лотда қатнашиш. Бу тақиқланган (ЎРҚ-684, 23-модда, 4-қисм).

Рад этишнинг бошқа сабаблари ва натижага қандай шикоят қилиш — алоҳида қўлланмада.

Ютгандан кейин: шартнома, тўлов ва етказиб бериш

Дўкон ва аукцион

Тизим битимни рўйхатдан ўтказади ва намунавий шаклдаги шартномани томонларнинг кабинетига юборади (ЎРҚ-684, 51-модда; ВМҚ № 276, 21-банд). Бюджет буюртмачиси учун суммани Молия вазирлиги бир иш куни ичида ҲККПга ўтказади, корпоратив буюртмачи эса ўн иш куни ичида (23–24-бандлар). Пул тушгани ҳақида ҲККПдан кейинги иш кунидан кечиктирмай хабарнома келади — бу хабарнома етказиб бериш учун асос (26-банд), амалда бажариш муддати ҳам шундан ҳисобланади. Хабарномадан олдин етказсангиз, тўланмаслик хавфи сизда қолади (27-банд).

Буюртмачи товарни тўлиқ қабул қилгач, уч иш куни ичида бу ҳақда маълумот юборади; оператор бир иш куни ичида тўловни юборади ва закалатингизни қайтаради (28–31-бандлар).

Танлаш ва тендер

Танлашда баённома икки иш куни эътироз учун очиқ туради (ЎРҚ-684, 62-модда); шартнома ғолиб аниқлангандан кейин ўн иш кунидан кечиктирмай тузилади (ВМҚ № 276, 103, 161-бандлар). Бюджет буюртмачиси бундай шартнома бўйича ҲККПсиз тўлайди, олдиндан тўлов шартлари шартномада ёзилади (23-банд).

Ютгандан кейин шартномадан воз кечманг: танлаш ва тендерда закалат қайтарилмайди (ЎРҚ-684, 63-модда, 3-қисм; 70-модда, 2-қисм), бош тортган ғолиб эса Инсофсиз ижрочиларнинг ягона реестрига киритилади ва икки йил давлат харидларида қатнаша олмайди (48-модда). Шартноманинг муҳим шартлари — товар, сифат, миқдор, нарх, муддат — кейин ўзгартирилмайди (34-модда, 10-қисм).

Кичик бизнес учун имтиёзлар борми

Ростини айтсак, деярли йўқ. ЎРҚ-684, ВМҚ № 276 ва ПФ-259 Фармонида кичик ёки янги компаниялар учун алоҳида имтиёз йўқ; қонунда фақат тадбиркорлик субъектларининг кенг иштирокини таъминлаш вазифаси бор (ЎРҚ-684, 17-модда).

Биз топган ягона имтиёз тор: электрон дўконда нарх ва бошқа шартлар тенг бўлганда ногиронлиги бўлган шахслар, хотин-қизлар ва ёшларнинг бандлигини таъминлаган кичик тадбиркорлик субъектининг таклифи устун туради (ПҚ-249, 1-банд).

Президентнинг 2024-йил 10-июлдаги ПҚ-249-сон қарори иловасидаги мезонлардан бири бажарилиши керак: ходимларнинг камида ярми — ногиронлиги бўлган шахслар, ёки аёллар (директор ҳам аёл), ёки 30 ёшдан ошмаган ёшлар (директор ҳам); ёки уч тоифа биргаликда — камида 70%. Асосий иш жойи, меҳнатга ҳақ тўлаш фондидаги улуш ва корхонада камида 6 ой узлуксиз ишлаш бўйича шартлар ҳам бор.

Маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун имтиёзлар кўпроқ: ҳудудий «миллий дўкон» (ВМҚ № 276, 45–46-бандлар), танлаш ва тендерда маҳаллийлаштириш даражаси учун қўшимча баллар (95¹, 155¹-бандлар), 01.07.2026 дан эса буюртмачилар аввало маҳаллий ишлаб чиқарувчилардан харид қилиш имкониятини ўрганиши шарт (ПФ-259, 4-илова, 4-банд «а»).

Савол-жавоб

Тажрибаси йўқ компания тендерда юта оладими?

Ҳа, қонун бунга йўл қўяди. Тажриба ҳамма учун мажбурий эмас: қўшимча талаблар фақат эълонда кўрсатилса амал қилади (ЎРҚ-684, 37-модда) ва ошириб юборилган бўлмаслиги керак (34-модда, 9-қисм). Тажриба талаб қилинмаган лотлардан бошланг.

Биринчи лот учун қанча пул керак?

Дўконда 20 млн сўмлик лотга 3% закалат — 600 000 сўм, ғалабадан кейин эса йиғим (амалда 0,15%, тахминан 30 000 сўм); танлашда — 3% гача ёки нол, тендерда — 5% гача (ВМҚ № 276, 14–15-бандлар). Яна товар учун айланма маблағ керак: дўконда пул фақат етказиб берилгандан кейин келади.

ЯТТ давлат харидларида қатнаша оладими?

Қонун бўйича иштирокчи — Ўзбекистон резиденти ёки норезиденти бўлган жисмоний ёки юридик шахс (ЎРҚ-684, 23-модда). UZEX’да юридик шахслар ҳам, ЯТТ ҳам ЭРИ билан рўйхатдан ўтади.