Zakalat, taklifni va shartnomani taʼminlash: qancha toʻlanadi va qachon qaytadi

Zakalat, garov, kafolat: qaysi soʻz nimani bildiradi

Qonunda bularning umumiy nomi — taklifni taʼminlash. Xarid komissiyasi takliflarni «garov, kafolat, zakalat tarzida» yoki qonunchilikdagi boshqa usulda taʼminlashni talab qilishi mumkin. Talab barcha ishtirokchilar uchun bir xil va xarid shartlarida yoziladi (OʻRQ-684, 39-modda, 1–2-qismlar).

• Zakalat — hisob-kitob-kliring palatasidagi (HKKP) shaxsiy hisobvaragʻingizga oʻtkaziladigan va savdo davomida band qilib qoʻyiladigan pul. Elektron xaridlarda asosiy taʼminot shu (VMQ № 276, 13–15-bandlar).
• Garov va kafolat — taʼminotning boshqa shakllari. Tanlash va tenderda buyurtmachi zakalat yoki bank kafolatini talab qilishga haqli (OʻRQ-684, 19-modda, 3-qism).
• Shartnomaning bajarilishi taʼminoti — xarid hujjatlarida shunday shart boʻlsa, gʻolib shartnoma tuzishdan oldin beradigan taʼminot (OʻRQ-684, 63-modda, 2-qism).
• Avans toʻlovi — shartnoma boʻyicha oldindan toʻlov emas. VMQ № 276 da bu soʻz HKKPdagi hisobvaragʻingizga oʻzingiz oʻtkazadigan pulni bildiradi: undan zakalat band qilinadi va vositachilik yigʻimi ushlab qolinadi (VMQ № 276, 2, 11, 36-bandlar). Buyurtmachining oldindan toʻlovi esa shartnomada yoziladi (VMQ № 276, 23-band).

Platformalarda va TenderMax lot kartochkalarida «garov» deganda koʻpincha aynan zakalat nazarda tutiladi. Qaysi soʻz yozilgan boʻlmasin, summa, muddat va qaytarish tartibini xarid shartlaridan oʻqing.

Zakalat qancha: doʻkon, auksion, tanlash va tender

VMQ № 276 matnida doʻkon zakalati ishtirokchi ofertasining qiymatidan hisoblanadi. Platformada esa u odatda lot narxidan — buyurtmachi tanlagan oferta narxidan olinadi. Budjet buyurtmachisining oʻzi zakalat kiritmaydi, korporativ buyurtmachi kiritadi (VMQ № 276, 8-band). Yetkazib beruvchi esa ikkala holatda ham kiritadi.

Qoʻshimcha zakalat: narxni 20% va undan koʻp tushirganda

Narx soʻrovida taklif qilgan summangiz buyurtmachi tanlagan oferta summasidan 20% va undan koʻproq past boʻlsa, oldindan qoʻshimcha zakalat kiritishingiz shart. Uning miqdori — tanlangan oferta summasi bilan sizning narxingiz orasidagi farq, lekin yuqori chegarasi bor: oferta 2 500 BHM gacha boʻlsa — 100 BHM (BHM 440 000 soʻm boʻlganda ≈ 44 mln soʻm), undan katta boʻlsa — 1 000 BHM (≈ 440 mln soʻm). Qoʻshimcha zakalat boʻlmasa, tizim taklifni avtomatik rad etadi (VMQ № 276, 43-band). Auksionda ham shu qoida amal qiladi (54-band).

Tanlash va tenderda zakalatsiz lotlar ham uchraydi — TenderMaxda ular «Garovsiz» filtrida. UZEX doʻkoni lotlarida esa zakalat har doim bor.

Misol: 40 mln soʻmlik lotda qancha pul band boʻladi

Shartli lot: UZEX elektron doʻkoni, buyurtmachi tanlagan oferta — 40 000 000 soʻm. Zakalat 3% — 1 200 000 soʻm (platformadagi amaliyot boʻyicha tanlangan oferta narxidan).

Bunga vositachilik yigʻimi qoʻshiladi. Yetkazib beruvchilardan uni faqat gʻolib toʻlaydi: yigʻim xarid yakunlariga koʻra bitimning haqiqiy summasidan kelib chiqib avans toʻlovidan ushlab qolinadi (VMQ № 276, 36-band). Miqdorini vakolatli organ belgilaydi va u barcha operatorlar uchun yagona (16-band) — qarorda foiz yoʻq. Amalda UZEX tarifi (01.08.2025 dan) — bitim summasining 0,15%, yetkazib beruvchi uchun yuqori chegara 14 BHM (≈ 6,16 mln soʻm), QQS bilan. 30 mln soʻmlik bitimda bu taxminan 45 000 soʻm. 01.10.2026 dan UZEX tariflar sahifasida davlat xaridlari uchun «vakolatli organ bilan kelishuv boʻyicha» deb yozilgan, shuning uchun amaldagi stavkani platformada tekshiring.

Elektron xaridda faqat HKKPdagi hisobvaragʻingizda zakalat va yigʻimga yetadigan pul boʻlsa qatnashasiz (VMQ № 276, 11-band). Narxni keskin tushirishdan oldin qoʻshimcha zakalat uchun pul borligini tekshiring. Amalda doʻkonda oʻz ofertangizni faollashtirish uchun hisobvaraqda uning summasining 3,15% i (3% zakalat + 0,15% yigʻim) boʻlishi kerak.

Zakalat qachon qaytadi

Qonunning umumiy qoidasi: buyurtmachi taʼminotni quyidagi voqealardan biridan keyin bir ish kuni ichida qaytaradi — taʼminot muddati tugadi; shartnoma kuchga kirdi va (talab qilingan boʻlsa) uning bajarilishi taʼminlandi; xarid bekor qilindi; taklifni qabul muddati tugaguncha chaqirib oldingiz (OʻRQ-684, 39-modda, 4-qism). Tenderda qaytarish «darhol» boʻlishi kerak; chaqirib olingan taklif boʻyicha esa — agar xarid shartlarida bunday chaqirib olish taqiqlanmagan boʻlsa (VMQ № 276, 162-band).

Doʻkon va auksionda buyurtmachi tovarni toʻliq qabul qilgach, uch ish kuni ichida bu haqda maʼlumot yuboradi (VMQ № 276, 28–29-bandlar). Keyin operator bir ish kuni ichida toʻlovni yuboradi va zakalatingizni qaytaradi (31-band). Banddan yechilgan pulni keyingi xaridlar uchun hisobvaraqda qoldirish yoki bankdagi hisobvaragʻingizga qaytarish mumkin (37-band).

Doʻkonda ishlash tartibi — UZEX elektron doʻkoni qoʻllanmasida, tanlash va tender — etender qoʻllanmasida.

Zakalat qachon qaytmaydi

• Tanlash yoki tender gʻolibi shartnoma tuzishdan bosh tortsa, zakalat qaytarilmaydi (OʻRQ-684, 63-modda, 3-qism; 70-modda, 2-qism). Operator bu pulni buyurtmachining hisobvaragʻiga oʻtkazadi (VMQ № 276, 15-band), shartnoma tuzish huquqi esa zaxiradagi gʻolibga oʻtadi.
• Doʻkon yoki auksionda tovar yetkazilmasa. Yetkazib berish muddati tugaganidan keyin uch ish kuni oʻtib ham yetkazilgani haqida maʼlumot boʻlmasa, ijrochining zakalati HKKPda sud yoki Davlat xaridlari sohasidagi shikoyatlarni koʻrib chiqish boʻyicha komissiya qaroriga qadar band qilinadi; qarorga koʻra zakalat buyurtmachiga oʻtkazilishi mumkin (VMQ № 276, 34–35-bandlar).
• Doʻkon gʻolibi shartnomadan voz kechsa. Bunda gʻolib keyingi eng past narxni bergan ishtirokchi boʻladi (OʻRQ-684, 51-modda, 15-qism). Tanlash va tenderdagidek «zakalat qaytarilmaydi» degan alohida norma doʻkon uchun qonunda ham, VMQ № 276 da ham yoʻq. Amalda esa yutib, shartnomani imzolamagan yoki bajarmagan yetkazib beruvchi odatda zakalatini yoʻqotadi. VMQ № 276 dagi eng yaqin mexanizm — yuqoridagi band qilish va sud yoki Komissiya qarori.

Pul — eng katta yoʻqotish emas. Shartnoma tuzishdan bosh tortgan gʻolib, shuningdek shartnomani bajarmaganlikda aybdor deb topilgan ijrochi Insofsiz ijrochilarning yagona reyestriga kiritiladi va ikki yil davlat xaridlarida qatnasha olmaydi (OʻRQ-684, 48-modda). Bajara olmaydigan lotga narx bermang. Tenderlarda bu ayniqsa muhim: zakalat 5% gacha boʻlishi mumkin.

Shartnomaning bajarilishi taʼminoti va taʼminot maqbulligi haqida soʻrov

Tanlash hujjatlarida buyurtmachi shart qoʻyishi mumkin: shartnoma gʻolib shartnomaning bajarilishi taʼminotini taqdim etgandan keyin tuziladi (OʻRQ-684, 63-modda, 2-qism). Bunday taʼminotning foizi qonunda ham, VMQ № 276 da ham yoʻq — miqdorini xarid hujjatlaridan qidiring. Ammo qarorda unga yaqin mexanizm bor: hujjatlarda nazarda tutilgan boʻlsa, ijrochining zakalati shartnoma toʻliq bajarilguncha band turadi (VMQ № 276, 15, 32-bandlar). Bunday holatda pul shartnomaning butun muddati davomida muzlab qoladi — buni narxga qoʻshing.

Taʼminotingiz maqbulmi — oldindan soʻrang

Taʼminot talab qilingan boʻlsa, taklif yuborishdan oldin buyurtmachidan taʼminotingiz maqbulligini tasdiqlashni soʻrashingiz mumkin — masalan, bank kafolati matni toʻgʻri kelishini. Qonunga koʻra buyurtmachi ikki ish kuni ichida javob beradi (OʻRQ-684, 39-modda, 3-qism). VMQ № 276 esa tanlash va tender uchun soʻrovni ochiq elektron chat orqali yuborishni va javobni bir ish kuni ichida berishni belgilaydi (87, 142-bandlar). Muddatlar turlicha, shuning uchun soʻrovni qabul tugashidan kamida ikki ish kuni oldin yuboring.

Birinchi lotga qancha pul tayyorlash kerakligi — yangi boshlovchi uchun rejada.

Savol-javob

UZEX doʻkonida zakalat qachon qaytadi?

Yutqazsangiz — gʻolib aniqlangach banddan yechiladi (VMQ № 276, 13-band), amalda taxminan 2 ish kunida. Yutsangiz — shartnoma bajarilib, toʻliq yetkazib berilgani haqida maʼlumot kelgach, bir ish kuni ichida (31-band).

Budjet tashkiloti lotida ham zakalat toʻlanadimi?

Ha, yetkazib beruvchi toʻlaydi. Zakalat kiritmaslik faqat budjet buyurtmachisining oʻziga tegishli (VMQ № 276, 8-band).

Zakalatsiz lotlar bormi?

Doʻkon va auksionda zakalat har doim 3%. Tanlash va tenderda uni talab qilish-qilmaslikni xarid komissiyasi hal qiladi (15-band), shuning uchun zakalatsiz lotlar ham bor — roʻyxat.

Yutqazsam, birja yigʻimi yechiladimi?

Yoʻq. Vositachilik yigʻimi xarid yakunlariga koʻra bitimning haqiqiy summasidan olinadi (VMQ № 276, 36-band), bitim esa faqat gʻolib bilan tuziladi.

Zakalat oʻrniga bank kafolati bersa boʻladimi?

Qonun bunga yoʻl qoʻyadi: taʼminot garov, kafolat yoki zakalat boʻlishi mumkin (OʻRQ-684, 39-modda), tanlash va tenderda buyurtmachi zakalat yoki bank kafolatini talab qilishga haqli (19-modda, 3-qism). Qaysi shakl qabul qilinishi xarid shartlarida yoziladi; shubha boʻlsa, taʼminot maqbulligini oldindan soʻrang.