ЭРИ ва E-imzo: давлат харидлари учун электрон рақамли имзони олиш ва созлаш

ЭРИ нима: калит, сертификат ва имзо оддий тилда

«Электрон рақамли имзо тўғрисида»ги қонунга кўра, ЭРИ электрон ҳужжатни ёпиқ калит ёрдамида ўзгартириш орқали ҳосил қилинади ва калит эгасини аниқлаш имконини беради (ЎРҚ-793, 3-модда). Амалда сиз учта нарсага дуч келасиз:

Учта шарт бажарилса, ЭРИ қоғозга қўлда қўйилган имзо билан тенг кучга эга бўлади: имзонинг ҳақиқийлиги тасдиқланган, сертификат амал қилиб турибди ва имзо сертификатда кўрсатилган мақсадда ишлатилган (ЎРҚ-793, 4-модда, 1-қисм). Юридик шахснинг ЭРИ билан имзоланган ҳужжати эса муҳр босилган қоғоз ҳужжатга тенглаштирилади (4-модда, 2-қисм). Бошқача қилиб айтганда, компания калити билан қўйилган имзо қоғоздаги имзо ва муҳр билан баробар.

Юридик шахсда ёпиқ калитдан фойдаланиш учун раҳбар жавобгар, калит эгаси эса унинг хавфсизлиги учун барча мумкин бўлган чораларни кўриши шарт (ЎРҚ-793, 27-модда). Калит ва паролни «ёрдамчи»ларга берманг: бу калит билан ким имзо қўйса ҳам, ҳужжат компаниянгиз номидан имзоланган бўлади.

Давлат харидларида ЭРИ нима учун керак

Қоида битта: буюртмачи ҳам, иштирокчи ҳам электрон давлат харидларида ЭРИ орқали қатнашади (ВМҚ № 276, 9-банд). Етказиб берувчи уни ҳар бир қадамда ишлатади:

1. Рўйхатдан ўтиш ва кириш. UZEX ва XT-Xarid платформаларида рўйхатдан ЭРИ билан ўтилади (амалиёт, батафсил пастда).
2. Электрон дўконда оферта. Оферта ЭРИ билан кирган шахсий кабинетингиздан жойлаштирилади. Дўкон қандай ишлашини электрон дўкон қўлланмасида тушунтирганмиз.
3. Танлаш ва тендерга таклиф. Таклиф шахсий кабинет орқали электрон шаклда берилади (ЎРҚ-684, 60-модда). Бу икки усулнинг фарқи — etender қўлланмасида.
4. Шартнома. Тизим орқали ЭРИ билан тузилган шартнома ҳақиқий ҳисобланади (ВМҚ № 276, 9-банд).

Буюртмачи томони ҳам ЭРИ ишлатади: харид ҳужжатларини ЭРИ билан тасдиқлайди, комиссия аъзолари баённомаларни ЭРИ билан имзолайди (ЎРҚ-684, 69-модда; ВМҚ № 276, 77, 97, 127-бандлар).

TenderMax — мустақил хизмат: биз лотларни топамиз ва таҳлил қиламиз, ариза қабул қилмаймиз. Ариза платформада ўз ЭРИ калитингиз билан топширилади. ЭРИ тайёр бўлгач, янги бошловчига мос лотлардан бошланг.

ЭРИ қандай олинади: қаерда, қайси ҳужжатлар билан, қанча муддатга

ЭРИ калитларини рўйхатга олиш маркази беради — аккредитациядан ўтган резидент юридик шахс (ЎРҚ-793, 9-модда). Марказнинг ҳудудий бўлинмалари бўлиши мумкин, у ариза қабул қилиш ва калит бериш ваколатини шартнома асосида бошқа ташкилотларга ҳам топшира олади (ЎРҚ-793, 20-модда). Демак, калит бериладиган жой биттадан кўп бўлиши мумкин. Амалдаги тартибни ва манзилларни расмий e-imzo.uz сайтида аниқланг.

Қонунга кўра нима керак (ЎРҚ-793, 22-модда, 3-қисм):

• Жисмоний шахсга — шахсни тасдиқловчи ҳужжат, ЖШШИР ва калитдан фойдаланиш мақсади.
• Юридик шахсга — ташкилот СТИРи, сертификатни оладиган ходимга ишончнома, шу ходимнинг шахсини тасдиқловчи ҳужжати ва фойдаланиш мақсади.

Ариза кўпи билан бир иш кунида кўриб чиқилади, сертификат эса аризачининг шахси тасдиқлангандан кейин берилади (ЎРҚ-793, 22-модда, 2-қисм). Бир нечта калит олиш мумкин, ҳар бири алоҳида рўйхатга олинади (22-модда, 7-қисм).

Калит нархи ва қабул пунктлари манзилини боришдан олдин e-imzo.uz сайтида текширинг: биз эскириб қолиши мумкин бўлган нарх ва манзилларни ёзмаймиз. Қонун матни — lex.uz сайтида (рус тилида).

E-imzo дастурини ўрнатиш: компьютерда нима бўлиши керак

Калит — бу файл (одатда PFX форматида). Платформа бу файлни ўзи ўқимайди: компьютерда фонда E-imzo дастури ишлайди, сайт эса браузер орқали унга уланади. Шунинг учун дастур ишга туширилмаган бўлса, сайт калитни «кўрмайди».

1. E-imzo дастурини расмий e-imzo.uz сайтидан юклаб олинг ва ўрнатинг. Қонун ЭРИ воситалари сертификатланган бўлишини талаб қилади (ЎРҚ-793, 5-модда), шунинг учун дастурни бошқа жойдан олманг.
2. Калит файлини дастур қидирадиган жойга қўйинг (Mac учун қоида пастда).
3. Дастурни ишга туширинг ва браузерда платформани очинг.
4. Кириш ойнасида калитингизни танланг ва паролни киритинг.

Windows тизимида ўрнатиш тартибини e-imzo.uz сайтида кўринг.

Mac учун: бизнинг тажрибамиз

• macOS тизимида E-imzo калитларни фақат DSKEYS номли диск ёки флешкадан қидиради. Флешкани шундай номланг ва калитни унга ёзинг.
• Ҳимояланган уланиш билан ишлайдиган сайтлар (масалан, id.uzex.uz, my.gov.uz) учун E-imzo сертификати тизимда ишончли деб белгиланган бўлиши керак. Бунинг учун дастурда install-ssl буйруғи бор, у администратор паролини сўрайди.
• Калит пароли деярли ҳар бир имзода сўралади. Пароль ойнаси баъзан браузер орқасида очилади, сайт эса пароль киритиш бекор қилинганини ёзади. Шунда браузерни четга суриб, пароль ойнасини топинг.

xarid.uzex.uz ва бошқа платформаларга ЭРИ билан кириш

Бу бўлим — қонун эмас, платформалардаги амалиёт: тугмалар ва қадамлар вақти-вақти билан ўзгаради.

• UZEX. Юридик шахс ёки ЯТТ аввал id.uzex.uz сайтида ЭРИ калити ёки USB токен билан рўйхатдан ўтади: МФО, СТИР, банк ҳисоб рақами, раҳбар ва манзил киритилади. xarid.uzex.uz сайтига шу аккаунт билан кирасиз ва электрон дўконда етказиб берувчи ролини танлайсиз. etender.uzex.uz ҳам UZEX платформаси — кириш тартибини сайтнинг ўзида текширинг.
• XT-Xarid. xt-xarid.uz сайтида ҳам рўйхатдан ЭРИ билан ўтилади. Платформа шартларини сайтнинг ўзида кўринг, батафсил — XT-Xarid қўлланмасида.

Кириш деярли ҳамма жойда бир хил:

1. E-imzo дастури ишлаётганини текширинг.
2. Платформада ЭРИ орқали кириш усулини танланг.
3. Чиққан рўйхатда компаниянгиз калитини танланг ва унинг амал қилиш муддатига қаранг.
4. Паролни киритинг.

Кўп учрайдиган муаммолар: муддати тугаган сертификат, янги директор, пароль

Таклифни сўнгги соатга қолдирманг. Муддати тугаган сертификат, янги директор ёки ишламай қолган дастур туфайли таклиф вақтида юборилмай қолиши мумкин, муддат ўтгач эса кеч бўлади. Аризалар яна қандай сабабларга кўра рад этилишини алоҳида қўлланмада ёзганмиз.

Савол-жавоб

ЭРИ олиш қанча вақт олади?

Қонун бўйича ариза кўпи билан бир иш кунида кўриб чиқилади, сертификат шахс тасдиқлангандан кейин берилади (ЎРҚ-793, 22-модда). Қаерда ва қандай олишни e-imzo.uz сайтида аниқланг.

Битта ЭРИ билан ҳамма платформаларга кирса бўладими?

Калит эгаси ЭРИ талаб қиладиган барча давлат хизматларидан эркин фойдалана олади (ЎРҚ-793, 9-модда). Амалда UZEX ҳам, XT-Xarid ҳам ЭРИ билан ишлайди, лекин ҳар бир платформада алоҳида рўйхатдан ўтасиз.

ЭРИ сертификати қанча муддатга берилади?

Кўпи билан 24 ойга, уни икки мартагача узайтириш мумкин (ЎРҚ-793, 22-модда). Узайтиришни муддат тугашидан камида икки ҳафта олдин сўранг (27-модда).

Директор ишдан кетса, компания калити нима бўлади?

Кетаётган раҳбар калитни топшириши керак, янги раҳбар эса юридик шахс калитини белгиланган тартибда олади (ЎРҚ-793, 27-модда). Раҳбар алмашишини тендерлар жадвалини ҳисобга олиб режалаштиринг.

Ходим компания номидан имзо қўя оладими?

Қонунга кўра юридик шахснинг сертификатини ишончнома билан ходим олиб келади, калитлар эса бир нечта бўлиши мумкин, ҳар бири алоҳида рўйхатга олинади (ЎРҚ-793, 22-модда, 3 ва 7-қисмлар). Лекин юридик шахс калитидан фойдаланиш учун раҳбар жавоб беради (27-модда). Ходим платформада ўз калити билан компания номидан имзо қўя оладими ва қайси амалларни бажара олади — буни платформанинг ўзида аниқланг. Биринчи лотга тайёргарлик ҳақида — биринчи лотни ютиш қўлланмасида.