XT-Xarid платформаси: кириш, рўйхатдан ўтиш, лотлар ва шартномалар

XT-Xarid нима ва қонунга кўра унинг мақоми қандай

Қонунда XT-Xarid ҳам, бошқа платформалар ҳам номланмайди. Қонун «давлат харидлари электрон тизимининг оператори» ҳақида гапиради: бу ваколатли орган берган рухсат ҳужжати асосида харидларни ўтказиш хизматини кўрсатадиган юридик шахс (ЎРҚ-684, 25-модда). Амалда XT-Xarid шундай оператор сифатида ишлайди: унда бюджет ва корпоратив буюртмачилар давлат харидларини ўтказади. Қонун операторлар ўртасидаги рақобатни ҳам қўллаб-қувватлайди (ЎРҚ-684, 10-модда) — амалда давлат харидлари битта эмас, бир нечта платформада ўтади.

Оператор харидларда ўзи иштирок эта олмайди, нарх белгилашга аралаша олмайди ва ҳужжатлар мазмунини ўзгартира олмайди (ЎРҚ-684, 25-модда). Очиқ манбаларда платформа ортидаги биржа Ҳаёт Биржа деб аталади, «2024-йил июнигача — XT-Xarid» деган изоҳ билан.

Қоидалар etender ва UZEX дўконидагидек

Қайси платформада бўлмасин, давлат буюртмачиси бир хил қонун ва бир хил ВМҚ № 276 бўйича харид қилади. Демак, XT-Xarid’даги давлат харидлари лотларида ҳам:

• танлаш битта шартнома 25 000 БҲМгача (бюджет буюртмачилари учун 6 000 БҲМгача) ўтказилади, таклифлар камида 5 иш куни қабул қилинади (ЎРҚ-684, 56 ва 58-моддалар);
• тендер — ундан йирик суммалар учун, таклифларга 12 дан 30 иш кунигача вақт берилади (ЎРҚ-684, 64 ва 66-моддалар);
• закалат танлашда 3 фоиздан, тендерда 5 фоиздан ошмайди, электрон дўкон ва аукционда эса 3 фоиз (ВМҚ № 276, 14–15-бандлар);
• операторнинг воситачилик йиғими миқдорини ваколатли орган белгилайди ва у барча операторлар учун ягона (ВМҚ № 276, 16-банд);
• иштирок фақат ЭРИ орқали бўлади, тизим орқали ЭРИ билан имзоланган шартнома тегишли шаклда тузилган ҳисобланади (ВМҚ № 276, 9-банд).

Усуллар ва қадамлар батафсил — etender: тендер ва танлаш қўлланмасида, дўкон — UZEX электрон дўкони ҳақидаги қўлланмада. БҲМ — базавий ҳисоблаш миқдори, 2026-йил 1-сентябрдан 440 000 сўм: 25 000 БҲМ ≈ 11 млрд сўм, 6 000 БҲМ ≈ 2,64 млрд сўм.

XT-Xarid’да қандай лотлар бор ва ким харид қилади

2026-йил 21-октябрдаги кузатувимизга кўра, платформада қуйидаги бўлимлар бор:

• энг яхши таклифларни танлаш — кузатув куни очиқ лотларнинг энг кўпи шу бўлимда эди;
• тендерлар — анча кам;
• таклиф сўровлари — 2026-йил 1-январдан жорий этилган янги усул (Президентнинг 2025-йил 26-декабрдаги ПФ-259-сон Фармони, 6-банд);
• аукционлар, шу жумладан маҳаллий аукционлар;
• электрон дўкон, жумладан «миллий дўкон»: унда нарх сўрови фақат ўша ҳудуддаги маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ва хизмат кўрсатувчиларга боради (ВМҚ № 276, 45–46-бандлар).

Очиқ манбалар ва кузатувларимизга кўра, бу ерда корпоратив буюртмачилар ҳам (йирик давлат корхоналари, банклар, телекоммуникация компаниялари), бюджет ташкилотлари ҳам (масалан, олий таълим муассасалари) харид қилади. Яна бир кузатув: 2026-йил 1-июлдан 19-октябргача биз кузатадиган 4 та IT коди бўйича тузилган 168 та дўкон шартномасидан 18 таси (≈ 11%) xt-xarid.uz орқали ўтган, уларнинг барчасида буюртмачи бюджет ташкилоти бўлган. Демак, фақат битта платформани кузатсангиз, лотларнинг бир қисмини кўрмай қоласиз.

XT-Xarid’га кириш ва рўйхатдан ўтиш

Амалда рўйхатдан ўтиш ҳам, кириш ҳам ЭРИ калити билан бўлади. Тартиб тахминан шундай:

1. Компьютерга E-IMZO дастурини ўрнатинг ва компаниянинг ЭРИ калитини тайёрланг — бу ҳақда ЭРИ ва E-imzo қўлланмасида ёзганмиз.
2. xt-xarid.uz сайтида ЭРИ билан рўйхатдан ўтинг ва платформа сўраган компания маълумотларини тўлдиринг.
3. Кабинет фаоллашмаса ёки савол туғилса, платформанинг ўзига қўнғироқ қилинг. Бизнинг тажрибамизда (2026-йил октябрь) рўйхатдан ўтиш биржага қўнғироқ қилганимиздан кейин якунланди ва кабинет фаоллашди.
4. Ҳисобни тўлдиринг: савдода қатнашиш учун ҳисоб-китоб-клиринг палатасидаги ҳисобингизда воситачилик йиғими ва закалатга етадиган аванс тўлови бўлиши керак (ВМҚ № 276, 11-банд). XT-Xarid’да буни қандай қилишни платформадан сўранг.

ЭРИ калити ва унинг паролини бошқа одамга берманг: калит эгаси унинг хавфсизлиги учун барча чораларни кўриши шарт, калитдан бегона одам фойдаланган бўлса, калитни берган марказга дарҳол хабар бериш керак (ЎРҚ-793, 27-модда).

XT-Xarid лотларини қандай топиш ва кузатиш

Лотларни xt-xarid.uz сайтининг ўзида кўриш мумкин. Лекин буюртмачилар бир нечта платформадан фойдаланади, шунинг учун ҳар бирини алоҳида очиб чиқиш кўп вақт олади. TenderMax’да XT-Xarid лотлари etender ва UZEX дўкони лотлари билан битта қидирувда:

• фақат XT-Xarid лотлари — шу рўйхатда;
• янги лотлар ҳақида хабар — Telegram ботда, калит сўз, соҳа, ҳудуд ва сумма бўйича обуна билан.

TenderMax’да ҳар бир лотда тузоқ белгилари (масалан, 1–2 кунлик бажариш муддати), янги бошловчи учун имконият баҳоси ва платформадаги лотга ҳавола бор. Ариза эса XT-Xarid’нинг ўзида, ўз ЭРИ калитингиз билан топширилади.

Шартномалар ва натижалар қаерда кўринади

Харид якунида шартномани тизимнинг ўзи шакллантиради (ЎРҚ-684, 51, 63 ва 70-моддалар); электрон дўконда у намунавий шакл бўйича тузилади ва томонларнинг шахсий кабинетларига келади (ВМҚ № 276, 21-банд). Давлат харидлари бўйича шартномалар Шартномаларнинг ягона реестрида акс этади, тўлов эса фақат шу реестрдаги шартномалар бўйича амалга оширилади (ЎРҚ-684, 47-модда). 2026-йил 1-январдан буюртмачилар харидлар натижаларини махсус ахборот порталида очиқлаши шарт, давлат сири ва тижорат сири бундан мустасно (ПФ-259, 14-банд «д»). Ўз шартномаларингизни эса платформадаги шахсий кабинетингизда кўрасиз.

«Бизнес харидлар» ва биз билмайдиган нарсалар

Очиқ манбалардаги маълумотга кўра, платформада давлат харидларидан ташқари биржа савдолари ва хусусий компаниялар ҳамда давлат улуши 50% дан кам компаниялар учун «Бизнес харидлар» бўлими ҳам бор. Давлат харидлари тўғрисидаги қонун эса давлат буюртмачиларига — бюджет ташкилотлари ва давлат улуши 50% ва ундан кўп корхоналарга тааллуқли (ЎРҚ-684, 2 ва 19-моддалар). Шундан келиб чиқиб, хусусий компаниянинг харидига қонундаги муддатлар ва закалат қоидалари қўлланмаслиги мумкин. Бу — қонун матнидан чиқарган хулосамиз, платформада текширилмаган: бундай лотда шартларни эълон ва платформа қоидаларидан ўқинг.

Яна нималарни аниқ билмаймиз: XT-Xarid’нинг амалдаги тарифлари, закалат платформада амалда қандай банд қилиниши ва қайтарилиши, дўкондаги оферта муддати ва платформанинг ички қоидалари. Уларни xt-xarid.uz сайтида ёки платформанинг қўллаб-қувватлаш хизматидан аниқланг.

Савол-жавоб

XT-Xarid’га қандай кирилади?

Амалда — xt-xarid.uz сайтида ЭРИ калити билан. Компьютерда E-IMZO дастури ишлаб туриши керак. Аввал рўйхатдан ўтасиз, кейин худди шу калит билан кирасиз.

XT-Xarid’даги тендерлар etender’дагидан фарқ қиладими?

Давлат харидлари қоидалари бир хил: усуллар, сумма чегаралари, муддатлар ва закалат ЎРҚ-684 ва ВМҚ № 276 билан белгиланади. Фарқ — интерфейсда, рўйхатдан ўтишда ва, эҳтимол, платформанинг ички қоидаларида; уларни xt-xarid.uz сайтида текширинг.

XT-Xarid’да қатнашиш пулликми?

Давлат харидлари бўйича оператор йиғимини ваколатли орган белгилайди ва у барча операторлар учун ягона (ВМҚ № 276, 16-банд). Амалдаги ставка ва бошқа хизматлар нархини xt-xarid.uz сайтида аниқланг. Ҳужжатларда талаб қилинган бўлса, закалат ҳам керак.

XT-Xarid лотларини Telegram’да кузатса бўладими?

Ҳа. TenderMax Telegram ботида калит сўзлар, соҳа, ҳудуд ва сумма бўйича обуна бўлинг: мос янги лотлар, жумладан XT-Xarid лотлари ҳақида хабар келади.